Stariji Piroćanci znaju mnogo o Sarlahu. Uostalom, deo života, one najlepše trenutke, provodili su tamo!

Mlađe generacije malo znaju o Sarlahu. Možda je i zbog toga njihov odnos, doživljvanje brda u centru grada takvo.

Da ironija bude veća, ni ljudi u gradskoj vlasti za sve ovo vreme nisu doživeli prave vrednosti, bogatstvo ovog brda.

Na Sarlah sam sa roditeljima odlazio kao mali! Kasnije su nas roditelji vodili gore na ploču na večeru i ćevape kod čuvenog Bele u Najlon bašti!

Dok sam radio u Radio Pirotu, pokrenuo sam akciju "Za Sarlah i Kale" i zbog toga, pred ostalog dobio nagradu Opštine Pirot "Osmi septembar"!

O Sarlahu govorim i pišem i dan danas. Taj generacijski raskorak u saznanjima, rekao bih, i u poštovanju je veliki.

Zbog toga sam odlučio da iz Vikipedije i još nekih dokumenata izdvojim karakteristične detalje.

Stariji znaju! Ovo je za vas mlađe!

*Izvor: Wikipedia

Sarlah je brdo na severozapadnom obodu Pirota. Predstavlja istureni venac planine Belave, koji u vidu kamenitog rta zadire u dubinu Pirotske kotline. Uzdiže se na levoj obali Bistrice, u neposrednoj blizini Pirotske tvrđave, a na njegovim južnim padinama arheološkim iskopavanjima potvrđeni su ostaci još jednog srednjovekovnog utvrđenja i ranohrišćanske bazilike. Tokom prve polovine 20. veka i u decenijama neposredno po okončanju Drugog svetskog rata, Sarlah je bio jedno od omiljenih izletišta Piroćanaca, sa uređenim pešačkim stazama i platoom na kojem su se održavale igranke i zabave. Premda su nekadašnje staze i popularna ploča sada zapušteni i prepušteni zubu vremena, Sarlah i danas predstavlja poželjno mesto za rekreaciju Piroćanaca, sa čijih se vidikovaca pružaju neki od najlepših panoramskih pogleda na grad.

Obročni krst na Sarlahu posvećen Sv. Trifunu, zaštitniku vinogradara

Površina Sarlaha je mala, oko 3 km2. Njegovi obronci su dosta strmi, a jugozapadna strana je usled veće izloženosti suncu suvlja i siromašnija vegetacijom. Severozapadna strana Sarlaha, okrenuta prema Nišavi i industrijskoj zoni Pirota, plodnija je, vlažnija i bogatija vegetacijom. Pored četinara i voćnjaka, na ovoj strani su njive i vinogradi zastupljeni i na većim visinama. Vinogradi na osunčanim padinama daju kvalitetno grožđe, te je Sarlah stolećima unazad bio podneblje poznato po uzgoju vinove loze.[2]

Najviši vrh Sarlaha je Momčilovac, čija nadmorska visina iznosi 562 metara. Od centra grada udaljen je oko 3 km vazdušnom linijom. Podno Sarlaha, na severnoj strani brda, tokom druge polovine 20. veka oformljeno je istoimeno naselje.

Kroz dva tunela probijena ispod Sarlaha odvija se saobraćaj na magistralnom putu 259, odnosno auto-putu E80.

Istorija

Prema tumačenju Milana Đ. Milićevića, iznetom nakon oslobođenja Pirota od Turaka i njegovog prisajedinjenja Kneževini Srbiji, naziv brda izveden je od reči Hisarlak, odnosno Isarlak koji je bio u upotrebi u tursko doba. Na topografskoj karti u izdanju Geografskog odeljenja Glavnog đeneralštaba iz 1893. godine (e), brdo je ucrtano pod imenom Hisarlak.[ U literaturi i svakodnevnom govoru, oblik imena Sarlak je i danas zastupljen.

Severne padine Sarlaha, okrenute Nišavi, bile su pod sitnom šumom, dok su južni obronci, okrenuti ka Barje Čifliku, bili potpuno gol

Nekada popularna ploča na Sarlahu

Kao šumski, parkovski prostor namenjen stanovnicima Pirota, Sarlah je počeo da se uređuje tek u prvoj deceniji 20. veka. Povodom obeležavanja stogodišnjice od početka Prvog srpskog ustanka, 1904. godine doneta je odluka o uređenju prednje, severoistočne strane ovog uzvišenja u park koji je trebalo da služi odmoru i rekreaciji građana. Sadnju oraha, dudova, jabuka i još nekih voćaka obavili su tada učenici pirotskih osnovnih škola. Iste godine podignut je i plato (ploča) za igranke sa kućicom, koja je tokom letnjih meseci služila kao kafana. Na prosečenim stazama bile su postavljene klupe. Piroćanci su tokom prvih decenija 20. veka često posećivali ovo mesto i čuvene kermese na platou, gde je bila izvođena i vojna muzika Popularna ploča bila je mesto okupljanja gradske mladeži i u prvim decenijama nakon Drugog svetskog rata, a nedaleko od nje nalazio se i atelje cenjenog pirotskog umetnika Uroša Kostića. Prema svedočenjima starijih Piroćanaca, ovaj plato imao je i svoju pozornicu na kojoj su se održavale priredbe, koncerti i pozorišne predstav

U podnožju severne strane Sarlaha nalazila se i poznata Čumina česma za koju su vezivane razne legende.

Promena je bilo i na južnim obroncima brda, neposredno iznad vrela Banjica, gde je tridesetih godina 20. veka radio opštinski kamenolom građevinskog kamena. Ovde su nakon Drugog svetskog rata bile podignute i četiri peći za proizvodnju kreča. Te krečane su kratko radile jer se ispostavilo da kamen ne odgovara naročito proizvodnji kreča.

Na južnim padinama Sarlaha nalazilo se i jevrejsko groblje koje je još između dva svetska rata kamenolomom bilo uništeno.[18] U neposrednoj blizini Momčilovca nalazi se spomenik posvećen Dragoljubu Milenoviću Grci, podignut na mestu gde je Grca, kurir Svrljiškog partizanskog odreda, poginuo avgusta 1942. godine. Nedaleko odavde, na mestu zvanom Šančevi, nalaze se i nekadašnji vojni objekti, kazamati, sa vojnim magacinom. Danas su ovi objekti napušteni.

Iskazi starijih stanovnika Pirota daju svedočanstva o izgradnji atomskog skloništa ispod Sarlaha nakon Drugog svetskog rata.

Na Sarlahu je 1961. godine izgrađen rezervoar kojim je voda iz izvora u njegovim nižim delovima prirodnim padom dovedena u grad.

Marta 1972. godine započeto je probijanje tunela kroz Sarlah dugog 270 metara, kojim se i danas odvija saobraćajni promet na državnom putu 259.

Nakon nekoliko decenija tokom kojih je Sarlah uglavnom bio zaboravljen i zapostavljen, tokom dvehiljaditih godina uređena je trim staza sa zaštitnom ogradom, vidikovcem, odmaralištem i vežbalištem. Ipak, već naredne, 2008. godine, moglo se konstatovati da su usled neodgovornosti i vandalskog ponašanja pojedinaca, sa Sarlaha odnete kompletne klupe, grede, vratila sa vežbališta, kao i da je čitav mobilijar na vidikovcu iščupan iz betona i polomljen. Projektom Gradske uprave Pirot za 2023. godinu predviđeno je pošumljavanje Sarlaha na površini od oko 4,76 hektara, gde se planira sađenje 9.532 sadnica crnog bora.

Nakon nekoliko godina radova, 2019. otvoren je za saobraćaj tunel Sarlah koji ima dve cevi sa po dve trake. Ovim tunelom auto-put E80, odnosno njegova deonica na ovom delu auto-put A4, prolazi ispod brda u dužini od bezmalo 500 metara.

Arheološki lokaliteti

Arheološka iskopavanja na južnoj strani Sarlaha, lokalitet ranohrišćanske bazilike, 2016. godina.

1989. godine, prilikom izgradnje saobraćajne petlje u neposrednoj blizini zaštićenog prostora Pirotske tvrđave, a na već poznatim arheološkim lokalitetima na južnim padinama Sarlaha, otkriveni su ostaci ranohrišćanske bazilike (5. i 6. vek) i kapija ranovizantijskog utvrđenja na Sarlahu (4-6. vek) sa potkovičastom kulom. Međutim, usled ograničenih sredstava, arheološki radovi na lokalitetu bazilike su ubrzo bili obustavljeni, a određeni resursi obezbeđeni su samo za istraživanje kapije sa kulom. Nastavak iskopavanja ranohrišćanske bazilike usledio je tek četvrt veka kasnije, 2015. godine. Unutar bazilike otkrivena je i manja jednobrodna crkva koja je datirana u period od 12. do 14. veka.

U periodu od 2010. do 2013. godine vršena su zaštitna arheološka iskopavanja i istraživanja i na severnoj strani Sarlaha, u području auto-puta E 80 koridora 10. Navedena istraživanja prethodila su izgradnji tunela Sarlah kojim je novi auto-put probio brdo. Tada su otkriveni ostaci starog groblja zvanog Tri krsta u strmom podnožju severne strane Sarlaha. Ranije su iznošeni stavovi da su na tom groblju ukopavani mahom preminuli od kuge i kolere tokom 18. i 19. veka, a poznato je i da je groblje preorano 1923. godine zbog sadnje vinove loze na tom prostoru.Ovo groblje koje se prostiralo na površini od oko 0,5 – 1 hektara locirano je upravo u nivou sadašnjeg ulaska tunela auto-puta u severnu stranu Sarlaha.

Uz Nišavu i šetalište na Pirotskom keju, kao uzvišenje nadomak samog centra grada, Sarlah predstavlja jedan od simbola Pirota.

Ono što je Bulonjska šuma za Pariz, ili Košutnjak za Beograd, to je Sarlah za Pirot – bio nekada! — Dragoljub Janković, Neko drugo vreme, Pirot 1990.

Vidikovci na Sarlahu predstavljaju izuzetno mesto za pravljenje panoramskih fotografija Pirota. Još od kraja 19. veka, veliki broj crteža, razglednica i fotografija sa motivima pirotske tvrđave ili panoramskog prikaza grada, načinjen je upravo sa neke od razglednih tačaka na Sarlahu. Ovi vidikovci, sa kojih se pruža neverovatan pogled na Pirot, udaljeni su svega četvrt časa od centra gradа.

Nadam se da ste imali strpljenja da pročitate.

Evo me u ovom vremenu - sada!

Videli ste, da li samo od miniranja, tek kuće na brdu pucaju, zemlja je krenula!

Uslovi za život u naselju su otežani. Posebno zimi. Često je bilo problema i s kanalizacijom.

Posle gradnje Koridora srušene su, ili donekle porušene kuće, plaćene su vlasnicima. U neke se uselili beskućnici. Nijedna kuća nije bezbedna.

Šta uraditi?

Ili popraviti one koje je moguće ili sve porušiti, a beskućnicima naći kuće dostojne ljudi!

Zar ovo nisu ozbiljni problemi?!

Nedavno sam ponovo bio na Sarlahu. Ima nekoliko tema. Ovu sam odvojio, jer je o tome trebalo da govori Bojan Pešić, načelnik. Naša Sonja Ćirić je uradila razgovor sa njim. O ovome nije bilo reči.

Evo mog raporta.

I šta na kraju?!

Na kraju pitanje za vlast, za gradonačelnika za neke investicije koje su više nego čudne, za okretanje glave od brda u centru grada.

Pitanje za Savet mesne zajednice: u kakvim uslovima žive vaše komšije?

Pitanja ima još.

Samo da se na vreme nađu odgovori, da ne bude kasno.

Da li je Sarlah počeo da "klizi"?