Uoči velikog pravoslavnog praznika Vaskrsa, iz štampe je izašla nova knjiga prof. Dragana Mitića „Kovač iz Vraništa – praiskra balkanske umetnosti“, sa podnaslovom „Identitet jedne praistorijske figurine“.

Već same korice knjige, svedene i promišljene, u toploj crveno-oker paleti, asociraju na zemlju, vatru i metal — elemente koji suštinski određuju motiv kovača. Figura arheološkog nalaza, postavljena u praznom, gotovo arhaičnom prostoru dubokog, gotovo bezvremenog prostora iz kojeg izvire svetlost, vizuelno posreduje između praistorijskog vremena i savremenog tumačenja.

Knjiga predstavlja originalnu i metodološki utemeljenu studiju posvećenu poznatoj figurini „Kovač iz Vraništa“, koja se u radu sagledava u širem arheološkom, tehnološkom, mitološkom i kulturnom kontekstu. Polazeći od detaljne morfološke, tehnološke i ikonografske analize, autor preispituje dosadašnja tumačenja i postavlja ključno pitanje: da li ovaj artefakt pripada helenističkoj tradiciji ili svedoči o starijem, autohtonom balkanskom kulturnom sloju i na to pitanje nudi argumentovan odgovor. Skulptura Kovača nije nastajala u senci Jelade, već u svetlosti sopstvenog kovačkog žara. On nije grčka eho-figura, već praslika balkanskog umetnika u vatri i mišiću.

Autor ne odbacuje postojeće naučne stavove, već ih kritički sagledava, ukazujući da osobenosti forme — izdužene proporcije, specifičan položaj tela i redukovani izraz — upućuju na samosvojan umetnički izraz duboko ukorenjen u praistorijskim kulturama Balkana. U tom smislu, „Kovač iz Vraništa“ se tumači kao materijalni trag kontinuiteta arhetipa kovača — simboličke figure koja povezuje tehnološko znanje, mitološku predstavu i kulturno pamćenje.

Poseban značaj u studiji ima analiza rane metalurgije Balkana, gde se kroz interdisciplinarni pristup povezuju arheološki nalazi, tehnološka rekonstrukcija i kulturno-istorijske interpretacije. Figurina se ne posmatra izolovano, već kao deo šire mreže odnosa koja obuhvata arheologiju, arheometalurgiju, mitologiju, toponimiju i pisane izvore.

Studija je strukturisana u nekoliko povezanih celina:

analiza umetničkih i arheoloških karakteristika figurine, uz komparativni osvrt
razmatranje metalurškog i kulturno-istorijskog konteksta Balkana
istraživanje toponimije i mitoloških predstava povezanih sa kovačkim zanatom

Ovakva struktura omogućava postupno i argumentovano praćenje razvoja osnovne hipoteze, uz otvorenost za dalju naučnu proveru i kritičku raspravu.

Portal Pirot Plus Online je tokom rada na rukopisu, počev od 2024. godine, u više navrata objavljivao pojedine segmente ove studije, te ovom prilikom beleži i njeno konačno pojavljivanje u obliku knjige.

Ovo delo predstavlja jednu od novijih knjiga u okviru bogatog autorskog opusa prof. Mitića, u kojem značajno mesto zauzimaju radovi posvećeni prostoru Ponišavlja, njegovoj istoriji i kulturnom nasleđu.

Osnovni podaci o knjizi:
Izdavač: Biblioteka „Vuk Karadžić“, Bela Palanka
Štampa: „Medivest“, Niš
Obim: 100 strana
Format: tvrdi povez, kolor i crno-bele ilustracije
Recenzenti: prof. Vladeta Živković i prof. Vojislav Kujundžić

*Prof. dr Dragan Mitić